18-noyabr kuni internet o'chadimi? Mish-mishlar ortidagi haqiqat
Ijtimoiy tarmoqlarda 17–18-noyabr kuni internet uch oyga o'chadi, degan xabar tarqaldi. Rasmiy idoralar uni rad etdi. Mish-mish qayerdan chiqqanini va aslida nima bo'lishini aytamiz.
· 2 daqiqa o‘qish

So'nggi ikki hafta davomida TikTok, X va Telegram kanallarida tashvishli xabar tarqaldi. Unda 17-noyabr kuni dunyoning yirik banklariga global kiberhujum uyushtirilishi, millionlab odamlarning hisobidagi pul nolga tushishi va internet butun dunyoda uch oyga o'chirilishi aytilgan. O'zbekiston vaqti bilan bu sana 18-noyabrga o'tar kechaga to'g'ri keladi, shuning uchun bizda xabar «18-noyabr» deb tarqaldi. Rasmiy idoralar va mutaxassislar bu xabarni yolg'on deb atadi.
Mish-mish qayerdan chiqdi?
Fakt-cheker jurnalistlar xabarning manbasini aniqlagan. Bu Braziliyadagi Wesley taxallusli X foydalanuvchisining portugal tilidagi posti bo'lib chiqdi. Muallif bu ma'lumotni darknetdagi bir tanishidan eshitganini yozgan. Postda aytilishicha, banklar buzilgach internet uch oyga o'chiriladi, shu vaqt ichida esa «o'ta kuchli sun'iy intellekt» tarmoqdagi barcha zaifliklarni tuzatadi. Odamlarga oziq-ovqat, suv va naqd pul g'amlab qo'yish tavsiya qilingan. Muallif ma'lumot tasdiqlanmaganini o'zi ham tan olgan. Postda hech qanday texnik dalil yoki xakerlar guruhining nomi keltirilmagan.
Nega aynan 17-noyabr?
Shu kuni AQShda haqiqatan ham aloqa bilan bog'liq tadbir rejalashtirilgan. Favqulodda vaziyatlarni boshqarish federal agentligi (FEMA) Federal aloqa komissiyasi (FCC) bilan birgalikda favqulodda ogohlantirish tizimini (EAS) butun mamlakat bo'ylab sinovdan o'tkazadi. Sinov AQSh sharqiy vaqti bilan soat 14:20 da boshlanadi, bu Toshkent vaqti bilan 18-noyabr, soat 00:20 ga to'g'ri keladi. Sinov taxminan bir daqiqa davom etadi va faqat televidenie hamda radioda o'tadi. Mobil telefonlarga xabar yuborilmaydi, aholidan hech qanday harakat talab qilinmaydi. Bunday sinov eng so'nggi marta 2023-yil oktyabrida o'tkazilgan.
FEMA ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan elektr, internet o'chishi va banklardagi uzilishlar haqidagi ma'lumot haqiqatga to'g'ri kelmasligini alohida ta'kidladi. Sinov hech qanday favqulodda holat bilan bog'liq emas.
Vahimaga yana bir sabab «Simpsonlar» multserialining 2023-yilda efirga uzatilgan epizodi bo'ldi. Unda Springfild shahri 17-noyabrdan boshlab bir necha kun elektrsiz qoladi. Biroq epizodda na global kiberhujum, na dunyo miqyosida internet o'chishi haqida gap bor.
Mutaxassislar nima deydi?
Mutaxassislarning ta'kidlashicha, internet bitta markazdan boshqarilmaydi. Xakerlar alohida tizimlarga hujum qilishi mumkin, lekin butun dunyo tarmog'ini birdaniga uch oyga o'chirib qo'yishning texnik imkoni yo'q. Qozog'iston Favqulodda vaziyatlar vazirligi ham internet o'chishi, ommaviy kiberhujum yoki zaxira to'plash zarurati haqida hech qanday rasmiy ogohlantirish bermaganini ma'lum qildi.
Shuni ham aytish kerakki, mahalliy texnik nosozliklar haqiqatan ham bo'lib turadi. Masalan, o'tgan yili, 2025-yil 18-noyabr kuni Cloudflare kompaniyasining infratuzilmasidagi nosozlik tufayli ChatGPT, X, Spotify kabi xizmatlar bir necha soat ishlamay qolgan edi. Biroq bu oldindan «e'lon qilingan» hujum emas, tasodifiy texnik muammo bo'lgan va tezda bartaraf etilgan.
Xulosa
17-noyabr keldi: internet ishlayapti, bank hisoblari joyida. Mutaxassislar tekshirilmagan xabarlarni tarqatmaslik, vahimaga berilib bankdan pul yechmaslik yoki mahsulot g'amlamaslik va faqat rasmiy manbalarga ishonishni tavsiya qiladi.


